Taha Abdurrahman: Arkitekti i modernitetit etik dhe besnikëria ndaj vetvetes

Shkruan: Prof.Dr. Metin Izeti

“Problemi ynë nuk është se jemi ose jo modernë, por se nuk jemi origjinalë në modernitetin tonë.”
Taha Abdurrahman

Taha Abdurrahman është një emër që në hartën e mendimit bashkëkohor islam shënon një kthesë epokale: kalimin nga reforma apologjetike te çlirimi epistemologjik. Ky filozof i logjikës dhe gjuhës nga Maroku kërkon të shërojë shpirtin e njeriut modern përmes etikës. Projekti i tij intelektual nuk është një rebelim ndaj modernitetit, por një përpjekje titanike për ta “etikizuar” atë. Ai na sfidon me idenë se nuk ka modernitet të vërtetë pa pavarësi mendore dhe se njeriu, përpara se të jetë një homo-economicus apo homo-technologicus, është një qenie etike (el-kain el-ahlaki).
Paradoksi i Abdurrahmanit është se ai përdor mjetet më të sofistikuara të logjikës moderne dhe filozofisë së gjuhës për të mbrojtur thelbin e traditës shpirtërore. Ai nuk na fton të kthehemi në shpellat e historisë, por të ndërtojmë një modernitet që flet me gjuhën e shpalljes, që mendon me kategoritë e shpalljes dhe që nuk i nënshtrohet verbërisht “arsyes instrumentalizuese” perëndimore. Ai na lë me një pyetje që drithëron: A mund të jemi modernë pa pushuar së qeni vetvetja?
1. Njeriu si qenie etike: Ontologjia e përgjegjësisë dhe paradigma e I’timanijjes

Ndryshe nga shumë mendimtarë që e shohin njeriun si një produkt të rrethanave materiale, Taha Abdurrahmani e vendos etikën në qendër të ekzistencës njerëzore. Për të, etika nuk është vetëm një degë e filozofisë apo një listë rregullash “moralizuese”; ajo është vetë kushti i të qenit njeri. Ai argumenton se njeriu është e vetmja qenie që ka pranuar “Emanetin” (Barrën e Besimit/Përgjegjësisë) – koncepti qendror i paradigmës së tij të i’timanijjes (paradigma e besimit me bindje ose trusteeship paradigm). Ky akt primordial, i rrënjosur në besëlidhjen kozmike (el-mithak), e bën njeriun esencialisht një krijesë morale, një homo moralis që nuk mund të reduktohet në racionalitet të zhveshur ose në instinkte biologjike.
Abdurrahmani kritikon ashpër modelin perëndimor të “arsyes së zhveshur” nga morali. Sipas tij, moderniteti i sotëm ka prodhuar një njeri që di “si” të bëjë gjëra (teknikën), por ka harruar “pse” duhen bërë ato (etikën). Ai propozon një ontologji ku veprimi (el-amel) paraprin teorinë. Për Tahanë, nuk mund të kesh njohje të vërtetë pa një pastrim shpirtëror. Kjo e afron atë me traditën e madhe të Tesavufit, por të përkthyer në një gjuhë filozofike bashkëkohore: arsyeja e mbështetur (el-akl el-mu’eyyed), që integrohet me zemrën (kalb) dhe me dëshminë etike (el-ishhad). Ai beson se kriza e botës islame nuk është teknologjike, por një krizë e “veprimit etik” që ka humbur lidhjen me burimin hyjnor. Njeriu etik nuk është thjesht një qenie racionale që llogarit dobinë, por një dëshmitar përgjegjës ndaj Krijuesit, ndaj vetvetes dhe ndaj botës – një përgjegjësi që nuk është barrë, por nderim suprem.

2. Shpirti i modernitetit vs. moderniteti i Zbatuar: Një de-konstruktim epistemologjik

Një nga kontributet më brilante të Abdurrahmanit është dallimi midis “Shpirtit të Modernitetit” (Ruhu’l-Hadatheh) dhe “Modernitetit të Zbatuar” (el-Hadathetu’t-Tatbikijje). Ai argumenton se moderniteti nuk është një paketë e gatshme që duhet importuar nga Perëndimi si një mall konsumi. Shpirti i tij përbëhet nga parime universale si rritja (përmirësimi i vazhdueshëm), pavarësia (mendimi kritik) dhe kreativiteti. Këto parime, sipas tij, janë në harmoni me Islamin – madje ato gjejnë rrënjë në urdhrin kuranor për reflektim dhe inovacion.
Moderniteti i zbatuar, nga ana tjetër, është mënyra specifike se si Perëndimi i ka jetësuar këto parime bazuar në historinë e tij: shpesh duke rënë në materializëm, nihilizëm dhe në atë që ai e quan fasl – shkëputjen e arsyes nga etika dhe nga shpallja. Gabimi i intelektualëve muslimanë, sipas Tahasë, është se ata kanë imituar “zbatimin” perëndimor duke menduar se po përqafojnë “shpirtin” e tij. Ai bën thirrje për një “Modernitet Islam”, i cili do të përdorte parimet e rritjes dhe pavarësisë, por do t’i ushqente ato me etikën kuranore. Ky është një de-konstruktim i hegjemonisë kulturore: ai na thotë se mund të jesh modern duke qenë besimtar, sepse vetë besimi, në formën e tij më të pastër, është një thirrje për rritje dhe kreativitet të vazhdueshëm. Filozofikisht, ky dallim çliron mendimin islam nga binarët fals të “traditë vs. modernitet”, duke e kthyer debatin në një çështje të autenticitetit etik: moderniteti autentik lind nga brenda, jo nga imitimi.

3. Logjika e gjuhës dhe rezistenca ndaj “Përkthimit vrasës”: Kritika ndaj arsyetimit grek

Si një mjeshtër i gjuhësisë, Taha Abdurrahmani i kushton rëndësi jetike gjuhës. Ai paralajmëron kundër asaj që ai e quan “vargonjtë e përkthimit”. Sipas tij, kur muslimanët përdorin terma filozofikë perëndimorë pa i filtruar përmes sistemit të tyre etik, ata po kryejnë një vetëvrasje intelektuale. Gjuha nuk është thjesht mjet komunikimi, por bartëse e një botëkuptimi të tërë.
Këtu hyn një nga kritikat më të thella dhe specifike të Abdurrahmanit: kundër “arsyetimit grek” (el-mantik el-junani ose filozofisë aristoteliane) në mendimin islam. Ai argumenton se shumica e filozofëve klasikë muslimanë – sidomos Ibn Rushdi (Averroes) – ranë në kurthin e taklidit (imitimit të verbër) ndaj grekëve të lashtë. Ata importuan kategoritë aristoteliane (si ousia – substanca) pa i transformuar nëpërmjet botëkuptimit islam, duke e bërë filozofinë arabe një version grek të folur në arabisht. Rezultati ishte kolonizim konceptual: gjuha arabe, me strukturën e saj unike (pa kopulë në fjali nominale, me fokus te veprimi dhe aspektet), u detyrua të akomodonte një metafizikë greke të ndërtuar mbi “të qenit”. Kjo nuk ishte përkthim, por nënshtrim.
Abdurrahmani rikthen debatin historik midis logikanit të krishterë Mattā ibn Jūnus dhe gramatikanit arab el-Sirāfī: a paraprin logjika gramatikën, apo gramatika lind nga logjika? Sirāfī argumentonte se nëse logjika është greke, atëherë grekët nuk mund të jenë gjykatës universalë për të vërtetën arabe. Taha e zgjeron këtë kritikë: ai është më afër Ibn Tejmijes se sa el-Gazalit në çështjen e logjikës – ai nuk e sheh logjikën aristoteliane si një ligj natyror të pandryshueshëm, por si një mjet historik të kufizuar. Në vend të saj, ai propozon një “logjikë të brendshme” (el-mantik ed-dahili) të gjuhës arabe dhe islame, e mbështetur në gramatikën, retorikën (belaga) dhe usulu’l-fikhun islam. Konceptet si Akl (Arsyeja) në Islam nuk janë vetëm llogaritëse, por janë të lidhura me zemrën (Kalb). Një arsye që nuk “lidh” (nga rrënja a-k-l) njeriun me Krijuesin dhe me tjetrin, nuk është arsye, por një formë çmendurie teknologjike.
Kjo qasje e shndërron filozofinë në një akt rezistence kulturore dhe shpirtërore. Ai kritikon mendimtarë si Arkoun apo Abid el-Xhabri se kanë mbetur robër të kategorive greke ose iluministe, duke humbur kreativitetin autentik. Për Tahanë, filozofia e vërtetë nuk fillon duke pyetur “si të pajtojmë Islamin me Aristotelin”, por “çfarë metafizike lind nga emaneti (besimi me bindje) në vend të ousia-s?”. Kështu, ai çliron mendimin islam nga robëria e përkthimit vrasës dhe e kthen në një burim krijues.
4. Etika e dialogut dhe tjetri: Nga fuqia te shërbimi
Në filozofinë e Abdurrahmanit, marrëdhënia me “Tjetrin” nuk ndërtohet mbi fuqinë, por mbi etikën e bisedës (el-hivar). Ai huazon dhe transformon koncepte nga etika e komunikimit (si ato të Habermasit), por u jep atyre një dimension transhendent përmes i’timanijjes. Për Tahanë, ne nuk dialogojmë me tjetrin thjesht për të arritur një konsensus politik, por sepse tjetri është një pasqyrim i të Vërtetës Hyjnore. Dialogu bëhet një akt dëshmie etike (esh-shehade), ku secili është përgjegjës për të shërbyer të vërtetën, jo për ta dominuar.
Njeriu etik i Abdurrahmanit nuk kërkon ta dominojë botën, por ti “shërbejë” asaj. Ai kritikon egocentrizmin modern që e sheh natyrën dhe njerëzit e tjerë si burime për t’u shfrytëzuar. Në vend të kësaj, ai propozon etikën e “Ftesës” (ed-da’ve) dhe “Dëshmisë” (esh-shehade). Të jesh modern në kuptimin etik do të thotë të jesh një dëshmitar i moralit në një botë që po humb busullën. Kjo e shndërron modernizmin nga një garë armatimesh dhe GDP-je, në një garë të virtytit – një garë ku përgjegjësia ndaj të tjerëve është kulmi i lirisë së vërtetë.
5. Kritika ndaj arsyes instrumentale dhe kthimi te shpirti: Arsyeja e mbështetur
Abdurrahmani argumenton se feja pa dimensionin e saj shpirtëror (ihsan) kthehet në një ideologji politike të tharë ose në një juridiksion të ngurtë. Ndaj, ai mbron rëndësinë e praktikave shpirtërore si mjeti i vetëm që mund ta mbrojë individin nga “shirku” (idhujtaria) modern – adhurimi i vetvetes, i shtetit apo i teknologjisë. Për të, arsyeja abstrakte (el-aklu’l-muxherred) e modernitetit perëndimor është e pamjaftueshme; nevojitet el-aklu’l-mu’ejjed – arsyeja e mbështetur nga shpallja dhe pastrimi shpirtëror.
Liria e vërtetë nuk është liria për të bërë çfarë të duash, por liria nga dëshirat e ulëta që pengojnë ngritjen etike. Teksti i Shenjtë nuk kërkon vetëm “deshifrim” teknik, por “përjetim” (tedhavvuk). Shpirti i modernizmit të tij nuk është i ftohtë; ai është i nxehtë, i gjallë dhe i gatuar me mistikë. Kështu, ai e kthen modernitetin nga një projekt instrumental në një rrugë shpirtërore të rritjes së vazhdueshme.
Përfundim

Taha Abdurrahman mbetet ndoshta filozofi më i rëndësishëm islam i gjallë, sepse ai nuk u mjaftua me kritika, por ndërtoi një sistem. Ai na mësoi se moderniteti nuk është një fat i paracaktuar të cilit duhet t’i nënshtrohemi, por një ftesë për të krijuar. Ai e zhvendosi debatin nga “feja vs. shkenca” te “njeriu si qenie përgjegjëse vs. njeriu si mjet”.
Trashëgimia e tij është një thirrje për guxim epistemologjik: guximi për të menduar me kategoritë tona, për të folur me gjuhën tonë dhe për të ndërtuar një botë ku teknologjia i shërben shpirtit dhe jo e kundërta. Ai nuk është një inxhinier i tekstit, por një arkitekt i kuptimit. Edhe për ata që e gjejnë gjuhën e tij tepër komplekse apo logjikën e tij tejet rigoroze, mesazhi i tij mbetet i qartë si drita e diellit: nuk mund të ketë rilindje të një populli pa rilindjen e etikës së tij. Taha Abdurrahmani na tregon se rruga drejt të ardhmes nuk kalon përmes imitimit të tjetrit, por përmes zbulimit të “thesarit” etik që mbajmë brenda vetes, duke e lexuar modernitetin jo me sytë e të vdekurve, por me zemrën e të gjallëve që kërkojnë Dritën.